دکتر لیلا موثق
دکتری روان‌شناسی بالینی | روان‌درمانگر | درمانگر رسمی IEDTA
گاهی فرد می‌گوید: «نمی‌دونم چرا انقدر اضطراب دارم؛ هیچ اتفاق خاصی هم نیفتاده.» اما وقتی کمی دقیق‌تر نگاه می‌کنیم، می‌بینیم درست قبل از بالا رفتن اضطراب اتفاقی افتاده است. از کسی عصبانی شده، اما چیزی نگفته. از رفتار شریکش ناراحت شده، اما خودش را متقاعد کرده که «نباید حساس باشم». دلش خواسته مخالفت کند، اما از ترس ناراحت کردن دیگری سکوت کرده است. یا حتی دلش برای کسی تنگ شده، اما نیاز داشتن به دیگری برایش آن‌قدر دشوار بوده که سریع از این احساس فاصله گرفته است. گاهی چیزی که تجربه می‌کنیم فقط اضطراب نیست. ممکن است احساسی وجود داشته باشد که نزدیک شدن به آن برایمان دشوار شده است. چرا بعضی احساسات برای ما سخت می‌شوند؟ ما از کودکی یاد می‌گیریم با احساساتمان چگونه برخورد کنیم. اگر تجربه کرده باشیم که خشم باعث طرد شدن می‌شود، ممکن است یاد بگیریم خشممان را نشان ندهیم. اگر نیاز داشتن با شرم همراه بوده، ممکن است خیلی زود مستقل شویم و از دیگران چیزی نخواهیم. اگر گریه کردن با ضعف برابر دانسته شده، ممکن است حتی در سخت‌ترین شرایط هم نتوانیم غممان را تجربه کنیم. احساس از بین نمی‌رود؛ اما ممکن است شیوه‌هایی برای فاصله گرفتن از آن پیدا کنیم. ذهن برای محافظت از ما راه‌هایی پیدا می‌کند
یکی از مفاهیم مهم در روان‌درمانی پویشی، دفاع‌های روان‌شناختی است. دفاع‌ها لزوماً چیزهای «بدی» نیستند. بسیاری از آنها در طول زندگی به ما کمک کرده‌اند با احساسات یا موقعیت‌های دشوار کنار بیاییم. اما گاهی همان چیزی که زمانی از ما محافظت کرده، بعدها محدودمان می‌کند. مثلاً به جای عصبانی شدن از کسی که مرتب مرزهای ما را زیر پا می‌گذارد، خودمان را سرزنش می‌کنیم. به جای تجربه غم جدایی، خودمان را آن‌قدر مشغول می‌کنیم که فرصتی برای احساس کردن باقی نماند. یا وقتی کسی به ما نزدیک می‌شود، شروع به پیدا کردن ایرادهایش می‌کنیم تا مجبور نباشیم آسیب‌پذیری ناشی از صمیمیت را تجربه کنیم.
در ISTDP به چه چیزی توجه می‌شود؟
در روان‌درمانی پویشی کوتاه‌مدت فشرده (ISTDP) یکی از موضوعات مهم، توجه هم‌زمان به احساس، اضطراب و دفاع است. درمانگر فقط نمی‌پرسد: «چرا این اتفاق برای شما افتاده؟» بلکه ممکن است توجه کند که همین حالا، هنگام صحبت درباره آن اتفاق، چه چیزی در فرد رخ می‌دهد. چه احساسی فعال شد؟ اضطراب چگونه خودش را نشان داد؟ و فرد برای فاصله گرفتن از آن احساس چه کرد؟ هدف صرفاً این نیست که درباره احساساتمان اطلاعات بیشتری پیدا کنیم؛ بلکه بتوانیم الگوهایی را که در لحظه فعال می‌شوند بهتر بشناسیم. پژوهش‌های اخیر ISTDP نیز به همین فرایندها توجه کرده‌اند. برای مثال، یک کارآزمایی تصادفی در سال ۲۰۲۴ روی بیماران مبتلا به IBS، تغییر در تنظیم هیجان و مکانیسم‌های دفاعی را در کنار سایر پیامدهای درمان بررسی کرده است.
آیا هر اضطرابی از احساسات سرکوب‌شده می‌آید؟ نه.
این نکته بسیار مهم است. اضطراب می‌تواند دلایل مختلف روان‌شناختی، زیستی، محیطی یا پزشکی داشته باشد و درست نیست هر اضطرابی را به یک احساس سرکوب‌شده نسبت دهیم. همچنین ISTDP برای همه افراد و همه مشکلات الزاماً انتخاب یکسانی نیست و ارزیابی بالینی اهمیت دارد. حتی پژوهش درباره این رویکرد همچنان در حال گسترش است. مطالعات اخیر نتایج امیدوارکننده‌ای در برخی جمعیت‌ها گزارش کرده‌اند؛ از جمله یک کارآزمایی تصادفی در افسردگی مقاوم به درمان و مطالعات سال ۲۰۲۴ درباره علائم جسمانی و سردرد تنشی. شاید سؤال دیگری لازم باشد.
دفعه بعد که ناگهان اضطرابتان بالا رفت، قرار نیست فوراً نتیجه بگیرید که حتماً احساسی را سرکوب کرده‌اید. اما می‌توانید کنجکاوانه از خودتان بپرسید: «درست قبل از اینکه مضطرب شوم، چه اتفاقی افتاد؟» آیا از کسی ناراحت شدم؟ چیزی می‌خواستم که نتوانستم بگویم؟ احساس کردم طرد شده‌ام؟ ترسیدم؟ دلم برای کسی تنگ شد؟ یا مرزی از من عبور شد و نتوانستم واکنش نشان دهم؟ گاهی همین سؤال کمک می‌کند به جای اینکه فقط با اضطراب بجنگیم، کمی بیشتر بفهمیم پشت آن چه اتفاقی در حال رخ دادن است. گاهی تغییر از جایی شروع می‌شود که به جای فرار از احساسمان، بتوانیم آن را بشناسیم، تحمل کنیم و بفهمیم چه چیزی می‌خواهد به ما بگوید.
منابع علمی References |
- Shafiei, F., Dehghani, M., Lavasani, F. F., Manouchehri, M., & Mokhtare, M. (2024). Intensive short-term dynamic psychotherapy for irritable bowel syndrome: a randomized controlled trial examining improvements in emotion regulation, defense mechanisms, quality of life, and IBS symptoms. Frontiers in Psychology, 15, 1293150.
- Heshmati, R., Wienicke, F. J., & Driessen, E. Dr 1, [Aug 10, 2026 at 18:45] (2023). The effects of intensive short-term dynamic psychotherapy on depressive symptoms, negative affect, and emotional repression in single treatment-resistant depression: A randomized controlled trial. Psychotherapy, 60(4), 497–511.
- Ahmadvand Shahverdi, Z., Dehghani, M., Ashouri, A., Manouchehri, M., & Mohebi, N. (2024). Effectiveness of intensive short-term dynamic psychotherapy for Tension-Type Headache (TTH): A randomized controlled trial of effects on emotion regulation, anger, anxiety, and TTH symptom severity. Acta Psychologica, 244, 104176.
- Town, J. M., Abbass, A., & Campbell, S. (2024). Halifax somatic symptom disorder trial: A pilot randomized controlled trial of intensive short-term dynamic psychotherapy in the emergency department. Journal of Psychosomatic Research, 187, 111889.
این مطلب با هدف افزایش آگاهی روان‌شناختی نوشته شده است و جایگزین ارزیابی یا روان‌درمانی فردی نیست.
نویسنده: دکتر لیلا موثق