دکتر لیلا موثق

دکتری روان‌شناسی بالینی | روان‌درمانگر | درمانگر رسمی IEDTA

بعد از آشکار شدن خیانت، یکی از اولین سؤال‌هایی که در ذهن بسیاری از افراد شکل می‌گیرد این است: «من دیگه چطور می‌تونم بهش اعتماد کنم؟» حتی وقتی فرد تصمیم گرفته رابطه را تمام نکند، ممکن است احساس کند چیزی برای همیشه از بین رفته است. دیر جواب دادن به یک پیام، تغییر ساعت کاری، گذاشتن گوشی روی حالت بی‌صدا یا حتی یک رفتار کاملاً عادی می‌تواند دوباره شک را فعال کند. فردی که قبلاً بدون فکر کردن اعتماد می‌کرد، حالا ممکن است برای هر اتفاق ساده‌ای دنبال توضیح بگردد. اما آیا اعتماد بعد از خیانت واقعاً قابل بازسازی است؟ در بعضی روابط بله؛ اما اعتماد معمولاً فقط با گذشت زمان ساخته نمی‌شود. بعد از خیانت، فقط یک قول شکسته نشده است. وقتی خیانت آشکار می‌شود، فرد فقط با این واقعیت مواجه نیست که شریکش از یکی از مرزهای رابطه عبور کرده است. مسئله عمیق‌تر این است: «من فکر می‌کردم واقعیت رابطه‌ام را می‌شناسم، اما بخشی از آن از من پنهان بوده است.» به همین دلیل ممکن است فرد بعد از خیانت حتی به برداشت‌های خودش هم شک کند: «چطور نفهمیدم؟» «چه چیزهای دیگه‌ای رو نمی‌دونم؟» «از کجا بفهمم الان راست می‌گه؟» در نتیجه، بازسازی اعتماد فقط به معنای اطمینان پیدا کردن از اینکه «دیگر خیانت نمی‌کند» نیست. فرد باید دوباره بتواند احساس کند آنچه در رابطه می‌بیند و می‌شنود، با واقعیت هماهنگ است. «قول می‌دم دیگه تکرار نشه» کافی نیست بعد از خیانت، فردی که خیانت کرده ممکن است واقعاً پشیمان باشد. گریه کند، عذرخواهی کند و بارها بگوید: «دیگه هیچ‌وقت این کار رو نمی‌کنم.» این واکنش‌ها می‌توانند مهم باشند، اما برای بازسازی اعتماد کافی نیستند. چون اعتماد با قول از بین نرفته که فقط با قول برگردد. آنچه آسیب دیده، احساس اطمینان و قابل پیش‌بینی بودن رابطه است. برای بازسازی آن، فرد آسیب‌دیده باید در طول زمان تجربه کند که میان حرف و رفتار دیگری هماهنگی وجود دارد. به زبان ساده: اعتماد بیشتر از اینکه شنیده شود، باید تجربه شود. مرور نظام‌مند منتشرشده در سال ۲۰۲۵ نیز نشان می‌دهد عواملی مانند شفافیت فعال، پشیمانی و مسئولیت‌پذیری و ارتباط روشن درباره دلایل betrayal از عناصر مهم بررسی‌شده در فرایند ترمیم اعتماد زوج‌ها بوده‌اند.

صداقت قطره‌ای می‌تواند آسیب را دوباره زنده کند یکی از چیزهایی که بازسازی اعتماد را بسیار دشوار می‌کند این است که حقیقت به‌تدریج آشکار شود. امروز فرد می‌گوید: «فقط پیام بود.» چند روز بعد مشخص می‌شود ملاقات هم وجود داشته. بعد معلوم می‌شود رابطه مدت بیشتری ادامه داشته است. هر بار که بخش جدیدی از واقعیت آشکار می‌شود، فرد آسیب‌دیده ممکن است احساس کند دوباره با همان اتفاق مواجه شده است. حتی اگر واقعیت جدید مربوط به گذشته باشد، تجربه روانی آن در زمان حال اتفاق می‌افتد: «پس هنوز هم همه حقیقت را نمی‌دانستم.» به همین دلیل، صداقت و ثبات در روایت می‌تواند برای بازسازی امنیت رابطه اهمیت زیادی داشته باشد. شفافیت با کنترل دائمی فرق دارد. بعد از خیانت ممکن است فرد بخواهد گوشی، شبکه‌های اجتماعی یا موقعیت مکانی شریکش را بررسی کند. در مراحل اولیه، نیاز به شفافیت قابل فهم است و زوج‌هایی که تصمیم به ادامه رابطه دارند ممکن است لازم باشد درباره شکل و حدود این شفافیت به توافق برسند. اما یک تفاوت مهم وجود دارد: شفافیت می‌تواند بخشی از ترمیم اعتماد باشد؛ کنترل دائمی، خودِ اعتماد نیست. حتی مرور نظام‌مند ۲۰۲۵ نشان می‌دهد «proactive transparency» و اشکالی از monitoring در مطالعات ترمیم اعتماد دیده شده‌اند، اما پژوهش موجود هنوز محدودیت‌های روش‌شناختی دارد و نمی‌توان یک نسخه واحد برای همه زوج‌ها تجویز کرد.

هدف نهایی این نیست که فرد آسیب‌دیده تبدیل به یک بازرس بهتر شود. هدف این است که به‌تدریج دیگر مجبور نباشد برای احساس امنیت، دائماً دیگری را کنترل کند.

پشیمانی با مسئولیت‌پذیری یکی نیست ممکن است فردی از خیانتش بسیار ناراحت باشد، اما بیشتر از پیامدهایی که برای خودش ایجاد شده ناراحت باشد: ترس از جدایی. از دست دادن خانواده. قضاوت اطرافیان. یا احساس گناه. مسئولیت‌پذیری یک قدم جلوتر است. یعنی فرد بتواند بدون اینکه سریع از خودش دفاع کند، تأثیر رفتارش بر دیگری را ببیند. به جای: «تو هم خیلی از من فاصله گرفته بودی.» یا: «رابطه‌مون از قبل مشکل داشت.» بتواند بگوید: «رابطه ما ممکن بود مشکلاتی داشته باشد، اما انتخاب من برای عبور از مرز رابطه مسئولیت خود من بود.» مشکلات رابطه می‌توانند نیازمند بررسی باشند، اما توضیح مشکلات رابطه با توجیه خیانت یکی نیست. اگر قرار است بمانیم، رابطه هم باید بررسی شود

• Sbarra, D. A., & Coan, J. A. (2018). Relationships and Health: The Critical Role of Affective Science. Current Opinion in Psychology, 24, 40–46.
• Tran, P., Judge, M., & Kashima, Y. (2019). Commitment in relationships: An updated meta-analysis of the Investment Model. Personal Relationships, 26(1), 158–180