دکتر لیلا موثق
دکتری روان‌شناسی بالینی | روان‌درمانگر | درمانگر رسمی IEDTA
گاهی اتفاقی کوچک در رابطه، احساسی بسیار بزرگ در ما ایجاد می‌کند. طرف مقابلمان دیر جواب می‌دهد و ما فقط ناراحت نمی‌شویم؛ احساس می‌کنیم دیگر برایش مهم نیستیم. انتقاد کوچکی می‌کند و ما فقط از حرفش دلخور نمی‌شویم؛ احساس می‌کنیم تحقیر شده‌ایم. کمی فاصله می‌گیرد و ذهنمان خیلی زود می‌گوید: «دیگه منو نمی‌خواد.».
اما چرا بعضی اتفاق‌های ظاهراً ساده در رابطه می‌توانند این‌قدر ما را به‌هم بریزند؟ یکی از پاسخ‌ها این است که ما هیچ‌وقت فقط با اتفاقی که امروز افتاده روبه‌رو نیستیم. هرکدام از ما با تجربه‌های عاطفی گذشته‌مان وارد رابطه می‌شویم. ما رابطه را از صفر شروع نمی‌کنیم. قبل از اینکه شریک عاطفی فعلی‌مان را بشناسیم، تجربه‌هایی از محبت، نزدیکی، طرد شدن، نیاز داشتن، خشم و اعتماد داشته‌ایم. این تجربه‌ها می‌توانند بر معنایی که امروز به رفتار دیگری می‌دهیم اثر بگذارند. برای یک نفر سکوت طرف مقابل یعنی: «احتمالاً کمی زمان لازم دارد.» اما برای فرد دیگری همان سکوت می‌تواند معنای: «داره منو ترک می‌کنه.» داشته باشد. اتفاق یکی است؛ اما تجربه درونی دو نفر یکسان نیست. گاهی واکنش ما فقط مربوط به اتفاق امروز نیست. فرض کنید کسی بارها در روابط مهم زندگی‌اش احساس کرده نیازهایش دیده نمی‌شوند. یک شب شریکش خسته است و حوصله صحبت ندارد. اتفاق واقعی ممکن است فقط همین باشد: او خسته است. اما چیزی که فرد تجربه می‌کند این است: «باز هم کسی نیاز منو نمی‌بینه.»
در چنین لحظه‌ای، بخشی از ناراحتی مربوط به رابطه امروز است؛ اما ممکن است بخشی از آن به تجربه‌ای قدیمی‌تر و آشناتر مربوط باشد. گاهی همین موضوع توضیح می‌دهد چرا شدت واکنش ما بسیار بیشتر از چیزی است که خود اتفاق نشان می‌دهد. بعد یک چرخه بین دو نفر شکل می‌گیرد .
فرض کنید یکی از طرد شدن می‌ترسد. وقتی شریکش فاصله می‌گیرد، بیشتر به سمت او می‌رود: «چرا حرف نمی‌زنی؟» «چی شده؟» «چرا مثل قبل نیستی؟» اما طرف مقابل ممکن است نزدیکی زیاد را به شکل فشار یا کنترل تجربه کند. پس بیشتر عقب می‌رود. نفر اول این فاصله را نشانه طرد شدن می‌بیند و بیشتر دنبال رابطه می‌رود. و نفر دوم بیشتر فاصله می‌گیرد. در نهایت هر دو احساس می‌کنند رفتار دیگری دقیقاً چیزی را ثابت کرده که از ابتدا از آن می‌ترسیدند. گاهی هر دو نفر در حال محافظت از خودشان هستند، اما شیوه محافظت هرکدام دقیقاً نقطه حساس دیگری را فعال می‌کند. آیا یعنی همه مشکلات رابطه از گذشته می‌آیند؟ نه.
گاهی مشکل واقعاً در زمان حال است. خیانت، دروغ، بی‌احترامی، بی‌مسئولیتی یا نقض مکرر مرزهای رابطه را نباید با گذشته فرد توجیه کرد. اگر کسی مرتب رفتاری آسیب‌زا دارد، نمی‌توانیم صرفاً به طرف مقابل بگوییم: «چون قبلاً طرد شدی، الان زیادی حساس هستی.» شناخت گذشته قرار است به ما کمک کند واکنش‌های خودمان را بهتر بفهمیم؛ نه اینکه رفتار نامناسب دیگری را نادیده بگیریم. در زوج‌درمانی فقط نمی‌پرسیم چه کسی مقصر است. گاهی زوج‌ها با این انتظار وارد درمان می‌شوند که مشخص شود حق با کدام‌یک است. اما یکی از سؤال‌های مهم‌تر این است: «بین این دو نفر چه اتفاقی می‌افتد؟»
وقتی یکی احساس آسیب‌پذیری می‌کند، چه می‌کند؟ حمله می‌کند؟ کنترل می‌کند؟ سکوت می‌کند؟ عقب می‌کشد؟ و این واکنش چه چیزی را در طرف مقابل فعال می‌کند؟ در نگاه تحلیلی و روابط ابژه، علاوه بر اتفاق‌های امروز، به الگوهای درونی و رابطه‌ای هر دو نفر هم توجه می‌شود؛ الگوهایی که ممکن است بدون اینکه متوجه باشیم بارها در روابط ما تکرار شوند. رابطه فقط محل تکرار گذشته نیست. شناخت گذشته به این معنا نیست که محکومیم همیشه همان الگوها را تکرار کنیم. اتفاقاً یکی از نقاط مهم تغییر زمانی است که بتوانیم متوجه شویم: «احساسی که الان دارم واقعی است؛ اما شاید تمام این احساس مربوط به اتفاق همین لحظه نباشد.»
همین آگاهی می‌تواند امکان واکنش متفاوتی ایجاد کند. به جای حمله کردن، درباره ترسمان حرف بزنیم. به جای عقب کشیدن، بفهمیم چه چیزی در نزدیکی برایمان دشوار شده است. و قبل از اینکه درباره نیت دیگری نتیجه‌گیری کنیم، ببینیم واقعاً چه اتفاقی بین ما افتاده است. گاهی بخشی از بلوغ عاطفی در رابطه همین توانایی است: اینکه بتوانیم میان «آنچه واقعاً در رابطه اتفاق افتاده» و «آنچه این اتفاق در درون ما فعال کرده» تفاوت بگذاریم.
منابع علمی References |
- Dugal, C., Brassard, A., Lussier, Y., & Péloquin, K. (2023). Dr 1, [Aug 10, 2026 at 18:43] Is it really that important to you? How the topics of conflict and emotional reactions to conflicts explain the associations between attachment insecurities and relationship satisfaction. Journal of Marital and Family Therapy, 49(2), 463–483.
- Ybarra, J. A., & Seedall, R. B. (2024). Fostering Connection: A Dyadic Analysis of the Relationships Between Mattering, Attachment, and Mental Health. Journal of Marital and Family Therapy.
- Mosannenzadeh, F., Luijten, M., Maciejewski, D. F., Wiewel, G. V., & Karremans, J. C. (2024). Adult Attachment and Emotion Regulation Flexibility in Romantic Relationships. Behavioral Sciences, 14(9), 758.
- Traut, A. C., Gander, F., Uhlich, M., Weidmann, R., Chopik, W. J., & Grob, A. (2025). Examining Change in Attachment in Romantic Couples: The Role of Relationship Characteristics and Codevelopment Between Partners. Journal of Personality and Social Psychology.
این مطلب با هدف افزایش آگاهی روان‌شناختی نوشته شده است و جایگزین ارزیابی یا زوج‌درمانی نیست.
نویسنده: دکتر لیلا موثق