دکتر لیلا موثق
دکتری روان‌شناسی بالینی | روان‌درمانگر | درمانگر رسمی IEDTA
گاهی با کسی روبه‌رو می‌شویم که به نظر می‌رسد رابطه را می‌خواهد. نزدیک می‌شود، علاقه نشان می‌دهد، از آینده حرف می‌زند و حتی ممکن است برای شکل گرفتن رابطه تلاش کند. اما درست زمانی که رابطه جدی‌تر می‌شود، رفتارش تغییر می‌کند. کمتر حرف می‌زند. فاصله می‌گیرد. ناگهان ایرادهای بیشتری در رابطه می‌بیند. می‌گوید به فضای شخصی بیشتری احتیاج دارد. یا حتی خودش هم نمی‌داند چرا دیگر احساس قبلی را ندارد. این رفتار از بیرون متناقض به نظر می‌رسد: اگر رابطه را می‌خواست، چرا وقتی به آن رسید عقب کشید؟ گاهی پاسخ این است که یک نفر می‌تواند هم‌زمان صمیمیت را بخواهد و از آن بترسد. صمیمیت فقط احساس خوب ایجاد نمی‌کند.
ما معمولاً صمیمیت را با عشق، امنیت و نزدیکی مرتبط می‌دانیم. اما نزدیک شدن به یک نفر، بخش آسیب‌پذیرتری از ما را هم وارد رابطه می‌کند. وقتی کسی واقعاً برایمان مهم می‌شود، دیگر امکان از دست دادنش هم مهم می‌شود. ممکن است به او نیاز پیدا کنیم. ممکن است نظرش درباره ما اهمیت پیدا کند. ممکن است بتواند ما را طرد کند، ناامید کند یا ترک کند. بنابراین برای بعضی افراد، هرچه رابطه نزدیک‌تر می‌شود، در کنار علاقه اضطراب هم بیشتر می‌شود. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند ناایمنی دلبستگی با تفاوت‌هایی در شیوه تنظیم هیجان در روابط عاطفی ارتباط دارد. در یک مطالعه در سال ۲۰۲۴، افرادی که اجتناب دلبستگی بیشتری داشتند، هنگام مواجهه با فشارهای روزمره رابطه کمتر به تنظیم هیجان از طریق ارتباط با شریک عاطفی و بیشتر به راهبردهای فردی متکی بودند. فاصله گرفتن همیشه به معنای دوست نداشتن نیست. این جمله البته نباید تبدیل به توجیه هر رفتار سرد و بی‌مسئولیتی شود. گاهی واقعاً علاقه فرد کم شده است. گاهی نمی‌خواهد رابطه را ادامه دهد. گاهی فرد دیگری وارد زندگی او شده یا اساساً آمادگی تعهد ندارد. اما همیشه هم این‌طور نیست. گاهی نزدیک شدن به دیگری، احساس‌هایی را فعال می‌کند که تحمل آنها برای فرد دشوار است. اینجاست که ممکن است فاصله گرفتن تبدیل به راهی برای کم کردن اضطراب شود. مثلاً فردی تا زمانی که رابطه هنوز جدی نشده، احساس خوبی دارد. اما وقتی دیگری از آینده حرف می‌زند یا نیاز عاطفی بیشتری نشان می‌دهد، احساس فشار می‌کند. به جای اینکه بتواند بفهمد چه چیزی در او فعال شده، ممکن است به این نتیجه برسد:
«فکر کنم دیگه دوستش ندارم.» «رابطه زیادی جدی شده.» «من آدم رابطه نیستم.» یا:
«یه چیزی توی این رابطه درست نیست.»
گاهی این نتیجه‌گیری درست است؛ اما گاهی هم ذهن دارد برای فاصله گرفتن از یک تجربه هیجانی دشوار، توضیحی پیدا می‌کند. وقتی نیاز داشتن سخت است. برای بعضی افراد، نیاز داشتن به دیگری تجربه راحتی نیست. ممکن است در طول زندگی یاد گرفته باشند که بهتر است روی کسی حساب نکنند، احساساتشان را خودشان مدیریت کنند یا نیازهایشان را زیاد نشان ندهند. در چنین شرایطی، رابطه نزدیک یک تعارض ایجاد می‌کند: «تو را می‌خواهم، اما نمی‌خواهم به تو نیاز داشته باشم.». هرچه دیگری مهم‌تر می‌شود، این تعارض هم می‌تواند شدیدتر شود.
پژوهشی در سال ۲۰۲۴ روی ۲۶۱ زوج نشان داد اجتناب دلبستگی با مقابله مشترک کمتر مؤثر زوج‌ها در مواجهه با استرس مرتبط بود. یعنی نحوه مواجهه ما با نزدیکی فقط بر تجربه خودمان اثر نمی‌گذارد؛ می‌تواند وارد تعامل زوج هم بشود. گاهی ایراد گرفتن، راهی برای فاصله گرفتن است.
یکی از اتفاق‌های جالب این است که بعضی افراد در شروع رابطه تصویر بسیار مثبتی از طرف مقابل دارند، اما با بیشتر شدن صمیمیت، ناگهان توجهشان روی ایرادها متمرکز می‌شود. «اونقدر که فکر می‌کردم جذاب نیست.» «خیلی وابسته است.» «شاید آدم مناسب‌تری وجود داشته باشه.» «نمی‌دونم چرا دیگه هیجان اول رو ندارم.» طبیعی است که بعد از مرحله اولیه آشنایی، تصویر واقع‌بینانه‌تری از دیگری پیدا کنیم. هیچ رابطه سالمی قرار نیست برای همیشه هیجان روزهای اول را داشته باشد. اما اگر این اتفاق هر بار درست در نقطه نزدیک شدن رابطه تکرار می‌شود، ارزش دارد کمی بیشتر به آن نگاه کنیم.
شاید سؤال فقط این نباشد که: «چه ایرادی در طرف مقابلم پیدا کردم؟» گاهی باید پرسید: «درست قبل از اینکه شروع کنم به فاصله گرفتن، چه اتفاقی میان ما افتاد؟» طرف مقابل معمولاً چه کار می‌کند؟ اینجا ممکن است چرخه دیگری شکل بگیرد. یک نفر فاصله می‌گیرد. نفر مقابل متوجه تغییر می‌شود و مضطرب می‌شود. بیشتر سؤال می‌کند. بیشتر پیام می‌دهد. بیشتر دنبال اطمینان گرفتن می‌رود. فردی که از قبل از نزدیکی احساس فشار می‌کرده، حالا فشار بیشتری احساس می‌کند و بیشتر عقب می‌رود و هرچه او بیشتر عقب می‌رود، دیگری بیشتر دنبال رابطه می‌دود.
در نهایت یکی می‌گوید: «تو زیادی وابسته‌ای.» و دیگری می‌گوید: «تو اصلاً احساس نداری.»
در حالی که ممکن است هر دو نفر در یک چرخه نزدیک‌شدن و فاصله‌گرفتن گرفتار شده باشند.
پژوهش‌های زوجی جدید نیز نشان می‌دهند ناایمنی دلبستگی می‌تواند با احساس کمتر اهمیت داشتن در رابطه و الگوهای ارتباطی ضعیف‌تر همراه باشد.
آیا آدم‌های اجتنابی نمی‌توانند رابطه سالم داشته باشند؟ این برچسب‌زدن را دوست ندارم. اینکه بگوییم «این آدم اجتنابیه، پس هیچ‌وقت نمی‌تونه رابطه داشته باشه» نه دقیق است و نه کمک‌کننده. دلبستگی یک حکم قطعی درباره آینده فرد نیست و آدم‌ها بسیار پیچیده‌تر از یک عنوان هستند.
حتی پژوهش طولی بزرگی که در سال ۲۰۲۵ بیش از هزار زوج را بررسی کرد نشان داد برخی ابعاد ناایمنی دلبستگی در طول زمان می‌توانند تغییر کنند، هرچند این تغییر ساده و یکسان برای همه افراد نیست.
مسئله مهم‌تر این است که فرد بتواند الگوی خودش را ببیند. وقتی کسی به من نزدیک می‌شود، چه احساسی پیدا می‌کنم؟ نیاز داشتن به دیگری برای من چه معنایی دارد؟ وقتی آسیب‌پذیر می‌شوم، چه می‌کنم؟ آیا احساس خودم را تجربه می‌کنم یا سریع فاصله می‌گیرم؟ آیا واقعاً دیگری برای من مناسب نیست، یا درست زمانی که رابطه مهم می‌شود شروع به پیدا کردن دلایلی برای فرار می‌کنم؟
رابطه سالم فقط توانایی نزدیک شدن نیست. توانایی صمیمیت یعنی بتوانیم در عین حفظ استقلال خود، اجازه بدهیم دیگری هم برایمان مهم شود. یعنی بتوانیم نیاز داشته باشیم، بدون اینکه خودمان را از دست بدهیم. نزدیک شویم، بدون اینکه احساس کنیم گرفتار شده‌ایم. و وقتی ترس، خشم یا آسیب‌پذیری فعال می‌شود، به جای اینکه فوراً رابطه را قطع کنیم، بتوانیم کمی بیشتر بفهمیم چه اتفاقی در ما افتاده است. گاهی کسی که از صمیمیت فرار می‌کند، از رابطه فرار نمی‌کند. از احساسی فرار می‌کند که رابطه در او بیدار کرده است.
منابع علمی References |
- Mosannenzadeh, F., Luijten, M., Maciejewski, D. F., Wiewel, G. V., & Karremans, J. C. (2024). Adult Attachment and Emotion Regulation Flexibility in Romantic Relationships. Behavioral Sciences, 14(9), 758.
- Attachment Orientations: Associations with Romantic Partners’ Self-Regulation and Dyadic Coping. (2024). Journal of Sex & Marital Therapy.
- Ybarra, J. A., & Seedall, R. B. (2024). Fostering Connection: A Dyadic Analysis of the Relationships Between Mattering, Attachment, and Mental Health. Journal of Marital and Family Therapy.
- Traut, A. C., Gander, F., Uhlich, M., Weidmann, R., Chopik, W. J., & Grob, A. (2025). Examining Change in Attachment in Romantic Couples: The Role of Relationship Characteristics and Codevelopment Between Partners. Journal of Personality and Social Psychology.
این مطلب با هدف افزایش آگاهی روان‌شناختی نوشته شده است و جایگزین ارزیابی یا روان‌درمانی فردی نیست.
نویسنده: دکتر لیلا موثق